Dhammadīpa

Chaill màthair òg air an robh an t-ainm Kisāgotamī an aon leanabh-gille a bh’ aice. Leis nach robh i riamh air tighinn tarsainn air bàs roimhe, ghiùlain i marbhan a mac na druim, a’ creidsinn gun robh e tinn agus a’ sireadh leigheis air a shon.

Chunnaic duine glic i agus chuir e i gu làthair a’ Bhùda. Chomhairlich am Bùda dhi sìol sgeallain¹Brassica juncea a chruinneachadh bho thaigh far nach robh bàs air tadhal riamh.

Chaidh i bho thaigh gu taigh; lorg i sìol sgeallain anns gach taigh, ach cha do lorg i taigh anns nach robh bàs air a bhith. Mean air mhean, thòisich an fhìrinn ag èirigh a-steach innte.

Nuair a thill i gu làthair a’ Bhùda, shearmonaich e an Dhamma, agus ghabh i òrdachadh mar bhanachag.

An ceann greis, chunnaic Kisāgotamī priobadh lasair na lampa agus smaoinich i air neo-bhuanachd na beatha. Chuir am Bùda a ìomhaigh fhèin na beatha is rinn e coimeas eadar beatha an duine agus lampa a’ priobadh, is labhair e an rann seo:

“Ge mhaireadh neach ceud bliadhna slàn,
gun fhaicinn tìr na buanachd fhèin,
‘s fheàrr aon latha dha-san a chì
slighe na siorraidheachd gun chèin²Yo ca vassasataṁ jīve,
apassaṁ amataṁ padaṁ
Ekāhaṁ jīvitaṁ seyyo,
passato amataṁ padaṁ..” – Dhammapada 114

☸️ Gum faigh sinn uile saorsa bho dukkha ☸️

• 1
  Brassica juncea
• 2
  Yo ca vassasataṁ jīve,
  apassaṁ amataṁ padaṁ
  Ekāhaṁ jīvitaṁ seyyo,
  passato amataṁ padaṁ.

Udānavatthu  – Dhp 153 is 154

“Rinn mi seachran tro chuairtean àireamhach bhàis is beatha,
a’ sireadh an t-saoir a thog an taigh seo –
‘s mi breith is fulang air ais gun stad¹Anekajātisaṁsāraṁ,
sandhāvissaṁ anibbisaṁ;
Gahakāraṁ gavesanto,
dukkhā jāti punappunaṁ.

“O, a shaor-taighe, chunnaic mi thu mu dheireadh!
Cha tog thu taigh a-chaoidh tuilleadh;
briste tha gach sail-bheag agad, an gad-droma air a sgrios;
tha m’inntinn air teachd gu staid gun chumha,
agus tha deireadh am miann air a choileanadh²Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṁ na kāhasi;
Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṁ visaṅkhataṁ;
Visaṅkhāragataṁ cittaṁ, taṇhānaṁ khayamajjhagā.”

An dèidh sia bliadhna de chleachdaidhean cruaidh-chràbhach, agus a shlàinte fhaighinn air ais, shuidh am Bùda fon Chraoibh Bodhi³Ficus religiosa ann am Bodh Gaya, na h-Innseachan, ri bruaichean Abhainn Neranjaya, agus rinn e rùn gus cur às don fhulangtachd.

Tro mheòrachadh deil air fìrinn, aig ciad faire na h-oidhche, fhuair e an Cumhachd Chuimhne air Beathaichean Roimhe (pubbenivāsānussatiñāņa); aig an dàrna faire, fhuair e an Cumhachd Dhiadhaidh Fradhairc (dibbucakkañāņa); aig an treas faire, rinn e meòrachadh air Èirigh an Lùib Chumhaichean (paṭiccasamuppāda); agus aig briseadh na fàire, thuig e na Ceithir Fìrinn Uaisle (cattāri ariyasaccāni) gu tur is gu h-iomlan.

As a dhèidh sin, ghairm e na dà rann seo. ‘S e faighinn buaidh air am miann (taṇhā; an gad-droma) a bha na bhuaidh aige: adhbhar an fhulangtachd (dukkha).

☸️ Gum faigh sinn uile saorsa bho dukkha ☸️

• 1
  Anekajātisaṁsāraṁ,
  sandhāvissaṁ anibbisaṁ;
  Gahakāraṁ gavesanto,
  dukkhā jāti punappunaṁ
• 2
  Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṁ na kāhasi;
  Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṁ visaṅkhataṁ;
  Visaṅkhāragataṁ cittaṁ, taṇhānaṁ khayamajjhagā
• 3
  Ficus religiosa

Chetvāsuttaṁ – SN 1.71

“Gearradh fearg, ‘s tha suain gu sàmhach,
gearradh fearg, cha ghoirtear bròn;
Marbhadh na feirge, o devāta¹diathan,
‘s e mùthadh fearg a mholas na h-àrdan.
Air a ghearradh, cha ghoirtear bròn²Kodhaṁ chetvā sukhaṁ seti,
kodhaṁ chetvā na socati;
Kodhassa visamūlassa,
madhuraggassa devate;
Vadhaṁ ariyā pasaṁsanti,
tañhi chetvā na socatī”ti..”

☸️ Gum faigh sinn uile saorsa bho dukkha ☸️

• 1
  diathan
• 2
  Kodhaṁ chetvā sukhaṁ seti,
  kodhaṁ chetvā na socati;
  Kodhassa visamūlassa,
  madhuraggassa devate;
  Vadhaṁ ariyā pasaṁsanti,
  tañhi chetvā na socatī”ti.

 Udana 5.5 – Uposathasuttaṁ 45

“Mar a tha am fairge mhòr, a mhanaich, a’ dol sìos mean air mhean, a’ dol doimhne mean air mhean, a’ leudachadh mean air mhean, gun thuiteam gu h-obann; mar sin cuideachd, a mhanaich, tha an trèanadh mean air mhean, an gnìomh mean air mhean, an t-slighe mean air mhean san Dhamma-Vinaya¹‘S e seo an t‑ainm a thug am Bùda air a theagasg fhèin seo, gun fhaighinn tuigse dha-rìridh gu h-obann. Agus, a mhanaich, on a tha an trèanadh mean air mhean, an gnìomh mean air mhean, an t-slighe mean air mhean san Dhamma-Vinaya seo, gun fhaighinn tuigse dha-rìridh gu h-obann; ‘s e seo, a mhanaich, a’ chiad rud iongantach is mìorbhaileach san Dhamma-Vinaya seo, a bhios na manaich, ga fhaicinn a-rithist ‘s a-rithist, a’ faighinn tlachd às²Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro, na āyatakeneva papāto; evamevaṁ kho, bhikkhave, imasmiṁ dhammavinaye anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā, na āyatakeneva aññāpaṭivedho. Yampi, bhikkhave, imasmiṁ dhammavinaye anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā, na āyatakeneva aññāpaṭivedho; ayaṁ, bhikkhave, imasmiṁ dhammavinaye paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṁ disvā disvā bhikkhū imasmiṁ dhammavinaye abhiramanti..

…..

“…tha aon bhlas aig am fairge mhòr: blas an t-salainn; mar sin cuideachd, a mhanaich, tha aon bhlas aig an Dhamma-Vinaya seo: blas na saorsa. Agus, a mhanaich, on a tha an Dhamma-Vinaya seo aon-bhlasach, ‘s e blas na saorsa a th’ ann; ‘s e seo, a mhanaich, an siathamh rud iongantach is mìobhaileach san Dhamma-Vinaya seo, a bhios na manaich, ga fhaicinn a-rithist ‘s a-rithist, a’ faighinn tlachd às.”³…mahāsamuddo ekaraso loṇaraso; evamevaṁ kho, bhikkhave, ayaṁ dhammavinayo ekaraso vimuttiraso. Yampi, bhikkhave, ayaṁ dhammavinayo ekaraso vimuttiraso; ayaṁ, bhikkhave, imasmiṁ dhammavinaye chaṭṭho acchariyo abbhuto dhammo, yaṁ disvā disvā bhikkhū imasmiṁ dhammavinaye abhiramanti.

☸️ Gum faigh sinn uile saorsa bho dukkha ☸️

• 1
  ‘S e seo an t‑ainm a thug am Bùda air a theagasg fhèin
• 2
  Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro, na āyatakeneva papāto; evamevaṁ kho, bhikkhave, imasmiṁ dhammavinaye anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā, na āyatakeneva aññāpaṭivedho. Yampi, bhikkhave, imasmiṁ dhammavinaye anupubbasikkhā anupubbakiriyā anupubbapaṭipadā, na āyatakeneva aññāpaṭivedho; ayaṁ, bhikkhave, imasmiṁ dhammavinaye paṭhamo acchariyo abbhuto dhammo, yaṁ disvā disvā bhikkhū imasmiṁ dhammavinaye abhiramanti.
• 3
  …mahāsamuddo ekaraso loṇaraso; evamevaṁ kho, bhikkhave, ayaṁ dhammavinayo ekaraso vimuttiraso. Yampi, bhikkhave, ayaṁ dhammavinayo ekaraso vimuttiraso; ayaṁ, bhikkhave, imasmiṁ dhammavinaye chaṭṭho acchariyo abbhuto dhammo, yaṁ disvā disvā bhikkhū imasmiṁ dhammavinaye abhiramanti.

Tha e rim faicinn gu tric anns na mainistirean Bùdach air feadh an t-saoghail: luchd-na-cèille a’ sguabadh. Cha robh e nam chleith-obair as fhèarr leam aig toiseach mo òrdachaidh. Ach, gun fhios agam fhìn agus dìreach a’ dèanamh, dh’èirich seòrsa de chòmh-dhùnadh is sìth annam fhad ‘s a bha (agus a tha) mi a’ sguabadh. Chun an latha an-diugh, dèan mi fiughair ri sguabadh na maidne is feasgaire.

‘S e gearan aosmhor a th’ ann seo. Anns an Vinaya agus ann am mìneachadh an Sutta Nipāta (Vin V.130, SnA 66), chì sinn an duilgheadas seo a’ tighinn am bàrr, an dèigh sin thèid am Bùda air adhart gus na buannachdan a thig le sguabadh a mhìneachadh:

1. thèid inntinn an neach fhèin sìtheil
2. thèid inntinn chàich sìtheil
3. tha na diadhachdan toilichte
4. nì e gnìomhan deònach sona a bheir buaidh mhath
5. an dèidh bàis, gheibh neach ath-bhreith ann an raon rathail

Ann an liosta eile, tha an ceathramh agus an còigeamh puingean air an atharrachadh gu: 4. thèid iantraig an tìdsear a choileanadh; 5. gabhaidh daoine a thig às dèidh ri slighe an t-Seallaidh Cheart.

Mar sin, an ath-thuras a dh’fheumas tu a leithid de chleith-obair uabhasach a dhèanamh – mar sguabadh, ràcadh dhuilleag, no glanadh sneachda – smaoinich air mar chothrom airson fàs pearsanta is spioradail!

☸️ Gum faigh sinn uile saorsa bho dukkha ☸️

‘S e aon de na teacsaichean as lugha anns an Canan Pāḷi (Tipiṭaka) a th’ ann an Dhammapada, agus tha e gun teagamh air aon de na leabhraichean as ainmeile ann an tiomnadh nam Bùdasachd. Tha na rannan a’ dèiligeadh ri prìomh thèaman an Dhamma, mar eisimpleir tuigse air cuspairean mar fulangtachd (dukkha), gun fhèin (anatta), gnìomh deònach (kamma), dòigh-beatha sona, msaa.

Ged a tha am foirm sìmplidh, tha brìgh nan rannan domhainn, a’ fàgail an Dhammapada iomchaidh, tarraingeach agus feumail aig gach ìre, dhan luchd-cleachdaidh ùr agus don fheadhainn a tha eòlach air. ‘S e iùl beothail a th’ ann, iùl a tha, eadhon an-diugh, a’ toirt comhairle eitigich is misneachd spioradail do mhilleanan air feadh an t-saoghail.

Tha an Dhammapada air a roinn ann an 26 caibideil, anns a bheil 423 rann gu h-iomlan:

1. An Caibideil mu na Paidhrichean (1-20) (Yamakavaggo)
2. An Caibideil mu Fhaireachas (21-32) (Appamādavaggo)
3. An Caibideil mu Inntinn (33-43) (Cittavaggo)
4. An Caibideil mu Fhlùraichean (44-59) (Pupphavaggo)
5. An Caibideil mu Amadain (60-75) (Bālavaggo)
6. An Caibideil mu na Glice (76-89) (Paṇḍitavaggo)
7. An Caibideil mu na h-Arahat (90-99) (Arahantavaggo)
8. An Caibideil mu na Mìltean (100-115) (Sahassavaggo)
9. An Caibideil mu Olc (116-128) (Pāpavaggo)
10. An Caibideil mu Mhaide (129-145) (Daṇḍavaggo)
11. An Caibideil mu Sheann Aois (146-156) (Jarāvaggo)
12. An Caibideil mu Fhèin (157-166) (Attavaggo)
13. An Caibideil mu an t-Saoghal (167-178) (Lokavaggo)
14. An Caibideil mu Bùda (179-196) (Buddhavaggo)
15. An Caibideil mu Shona (197-208) (Sukhavaggo)
16. An Caibideil mu Ghaol (209-220) (Piyavaggo)
17. An Caibideil mu Fheirg (221-234) (Kodhavaggo)
18. An Caibideil mu Smail (235-255) (Malavaggo)
19. An Caibideil mu Neach a sheasas ri taobh an Dhamma (256-272) (Dhammaṭṭhavaggo)
20. An Caibideil mu Shlighe (273-289) (Maggavaggo)
21. An Caibideil Measgaichte (290-305) (Pakiṇṇakavaggo)
22. An Caibideil mu Ifrinn (306-319) (Niraryavaggo)
23. An Caibideil mu Ailbhean (320-333) (Nāgavaggo)
24. An Caibideil mu Mhiann (334-359) (Taṇhāvaggo)
25. An Caibideil mu Mhanaich (360-382) (Bhikkhuvaggo)
26. An Caibideil mu Brahmin (383-423) (Brāhmaṇavaggo)

Air an 5mh linn CE, sgrìobh Buddhaghosa, aon de na h-eadar-mhìnichean as buadhaiche, eadar-mhìneachadh air an Dhammapada (Dhammapada-atthakatha), sgeulachdan goirid a chuideachas le tuigse a thoirt air brìgh gach rann (no paidhrichean no buidhnean de rannan).

Mar eisimpleir, tha a’ chiad dhà rann den teacsa mar a leanas:

Bidh inntinn ro smuain,
is i ceannard orra, nì inntinn an càil;
ma bhios cainnt no gnìomh le inntinn thruaillte,
leanaidh an fhulangtachd e, mar a leanas cuibhle car an daimh.¹Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā, manasā ce paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā, tato naṁ dukkham-anveti cakkaṁ va vahato padaṁ.. [1]

Bidh inntinn ro smuain,
is i ceannard orra, nì inntinn an càil;
ma bhios cainnt no gnìomh le inntinn ghlan,
leanaidh an sonas e, mar a leanas sgàil nach falbh.²Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā, manasā ce pasannena bhāsati vā karoti vā, tato naṁ sukham-anveti chāyā va anapāyinī.. [2]

Dh’fhaodadh leughadh farsaing a leigeil leat smaoineachadh gu bheil an saoghal mun cuairt oirnn air a chruthachadh leis ar n-inntinnean fhèin, agus dh’fhaodadh sin a bhith fìor mu dhèidhinn sgoiltean Bùdach sònraichte, ris an canar na sgoiltean “inntinn a-mhàin”. Ach mar a chì sinn anns an sgeulachd a leanas, chan e “saoghal a chruthachadh le inntinn” a thathas a’ moladh an seo, ach gur e ar rùn agus ar gnìomhan deònach (kamma) a tha a’ cumadh ar beatha, ar beachd, agus ar gnàth-eòlas air an t-saoghal.

Bha seann mhanach dall ann uaireigin air an robh an t-ainm Cakkhupāla. Fhad ‘s a bha e a’ dèanamh meòrachadh le coiseachd, chaidh e, gun fhios dha, air beagan bhiastagan beaga a mharbhadh.

Chunnaic manaich eile a bha a’ dol seachad seo, agus chuir iad an aithris gu Bùda, a’ casaid a thoirt air Cakkhupāla ri “gabhail beatha le rùn”.

Ghairm am Bùda Cakkhupāla na làthair agus dh’fhaighnich e dha an do mharbh e na biastagan le rùn. Fhreagair Cakkhupāla nach do rinn e le rùn. Mar sin, lorg am Bùda nach robh coire sam bith air.

Bha na manaich an uair sin airson faighinn a-mach mu dhalla Cakkhupāla, agus dh’fhaighnich iad dhan Bhùda carson a tha e dall. Fhreagair am Bùda gun robh Cakkhupāla na dhotair ann an ath-bhreith roimhe, agus gun do dhalla e boireannach bochd a dh’aon ghnothach.

Mar thoradh air a’ ghnìomh kamma mì-sona sin, dh’fhàs e dall san bheatha seo.

Chaidh an Dhammapada a thionndadh gu iomadh cànan mar-thà, ach gu mì-fhortanach chan eil Gàidhlig nam measg. Fhuair eagran Gàidhlig na h-Èireann a’ chiad fhoillseachadh aige ann an 2019. Air làrach-lìn SuttaCentral, gheibhear 26 eadar-theangachadh eile³briog “translations in other modern languages (26)”ann an nua-cànain. San àm ri teachd, thathar an dùil gum bi barrachd rannan sa Ghàidhlig gan foillseachadh an seo.

☸️ Gum faigh sinn uile saorsa bho dukkha ☸️

• 1
  Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā, manasā ce paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā, tato naṁ dukkham-anveti cakkaṁ va vahato padaṁ.
• 2
  Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā, manasā ce pasannena bhāsati vā karoti vā, tato naṁ sukham-anveti chāyā va anapāyinī.
• 3
  briog “translations in other modern languages (26)”

“Roimhe agus an-dràsta, a mhanaich, chan eil mi a’ cur an cèill ach fulangtachd, agus crìoch air an fhulangtachd.” – Alagaddūpamasutta MN 22

Sīsapāvanasutta SN 56.31

“Aig aon àm, bha am Bùda a’ fuireach ann an Kosambi ann an doire siṁsapa¹Dalbergia sissoo, North Indian Rosewood. An uair sin thog am Bùda beagan dhuilleagan siṁsapa na làimh agus thionndaidh e ris na manaich: “Dè ur beachd, a mhanaich, dè as lìonmhoire: na beagan dhuilleagan siṁsapa seo a thog mi nam làimh, no na duilleagan sa doire siṁsapa os ar cionn?”

“A Bhante, ‘s ann beag a tha na duilleagan siṁsapa a thog am Bùda na làimh, ach tha na duilleagan sa doire siṁsapa os ar cionn lìonmhor.”

“Mar an ceudna, a mhanaich, is lìonmhor na nithean a dh’aithnich mi fhèin le fiosrachadh dìreach ach nach do theagaisg mi dhuibh, ach is beag na nithean a theagaisg mi dhuibh. Agus carson, a mhanaich, nach do theagaisg mi na nithean lìonmhor sin? O chionn ‘s nach eil iad feumail, a mhanaich, chan eil iad buntainneach do bhunaithean a’ bheatha naomh, agus chan eil iad a’ treòrachadh gu gràin, gu crìoch, gu sìth, gu fiosrachadh dìreach, gu dùsgadh, gu Nibbāna. Uime sin, cha do theagaisg mi iad.

“Agus dè, a mhanaich, a theagaisg mi? Theagaisg mi: ‘Seo am fulangtachd’; theagaisg mi: ‘Seo tùs an fhulangtachd’; theagaisg mi: ‘Seo crìoch an fhulangtachd’; theagaisg mi: ‘Seo an t-slighe a threòraicheas gu crìoch an fhulangtachd.’ Agus carson, a mhanaich, a theagaisg mi seo? Oir tha seo feumail, tha e buntainneach do bhunaithean a’ bheatha naomh, agus tha e a’ treòrachadh gu gràin de saṁsāra, gu crìoch, gu sìth, gu fiosrachadh dìreach, gu dùsgadh, gu Nibbāna. Uime sin, theagaisg mi seo.

“Air an adhbhar sin, a mhanaich, bu chòir dìcheall a dhèanamh gus tuigse fhaighinn air: ‘Seo am fulangtachd’; ’Seo tùs an fhulangtachd’; ‘Seo crìoch an fhulangtachd’; ‘Seo an t-slighe a threòrachas gu crìoch an fhulangais.’”

☸️ Gum faigh sinn uile saorsa bho dukkha ☸️

• 1
  Dalbergia sissoo, North Indian Rosewood

Ann an saoghal iomadh-fhillte agus iomadh-ghnèitheach teagasg Bhùdach, tha aon chruinneachadh a’ seasamh a-mach mar bhun-stèidh shònraichte aig dualchas Theravāda: an Tipiṭaka. Tha Tipiṭaka air a eadar-theangachadh gu “Na Trì Basgaidean”. Chan e dìreach cruinneachadh de leabhraichean naomha a th’ ann; ’s e mapa fìrinneach, eachdraidheil, agus feallsanachail a th’ ann a tha a’ treòrachadh luchd-leantainn tro sgìre iom-fhillte an fhiosa agus na saorsa spioradail. Thigear don chruinneachadh mòr seo mar an teacsa bunaiteach air a bheil beatha spioradail luchd-leantainn Theravāda stèidhichte, ach feumar a thuigsinn ann an co-theacs a chruthachaidh, a structair, agus a dhleastanasan practaigeach, seach mar leabhar dìadhachd a chaidh a theagasg bho nèamh.

Cruthachadh agus Eachdraidh

Gus tuigse cheart fhaotainn air luach an Tipiṭaka, feumar tuigse fhaighinn air an dòigh anns an deach a chruinneachadh agus a ghleidheadh. A rèir tradaisean Theravāda, chaidh a’ chiad chruinneachadh oifigeil, a’ Chiad Chomhairle, a chumail beagan mhìosan an dèidh bàs a’ Bhùda, mu 483 RC. Chaidh comhairle de 500 arahat a chruinneachadh còmhla gus na teagasgan a chaidh an claisneachd bhon Bhùda fhèin a dhearbhadh agus a dh’òrdachadh. Cha robh an amas seo idir a bhith a’ cruthachadh rudeigin ùr, ach a bhith a’ daingneachadh agus a’ glèidheadh na bha ann mar-thà.

Aig àm a’ Chiad Chomhairle, b’ e an tradaisean beòil a’ phrìomh dhòigh anns an deach teagasg a’ Bhùda a ghleidheadh. Rinn Ānanda, co-ogha agus prìomh fhreastalair a’ Bhùda, aithris air na suttā (na h-òraidean) agus, a rèir cuid den tradaisean, an Abhidhamma. Rinn Upāli, eòlaiche anns an lagh agus na riaghailtean, aithris air an Vinaya. Chaidh na h-aithrisean sin a chur fo sgrùdadh làidir leis a’ cho-roinntich air fad, agus chaidh aonta fhaighinn orra mar an turas chunntais cheart. Thòisich an stòr-bheul a’ toirt seachad nan teagasgan an sin, a’ mìneachadh carson a tha uimhir cho mhòr de bhàrdachd, ath-aithris, agus aithris-chuimhne anns na teacsaichean: bha e nas fhasa cuimhneachadh.

An dèidh beagan cheud bhliadhna, thàinig gluasad fadalach ach cinnteach gu bhith a’ cur an sgrìobhadh. Tha e air a chreidsinn gun deach na teacsaichean a sgrìobhadh sìos mu dheireadh anns a’ chiad linn RC ann an Sri Lanka, fo rìgh Vattagāmaṇī, air sgàth cunnart a dhìth air an stòr-bheul anns an àm de strì poileataigeach. ’S ann an seo a rugadh a’ chiad teacsaichean sgrìobhte Bùdach, a’ cruthachadh a’ chiad Tipiṭaka sgrìobhte Theravāda mar a tha e aithnichte an-diugh.

Structair an Tipiṭaka

Tha an Tipiṭaka air a roinn ann an trì “basgaidean” no cruinneachaidhean mòra, gach fear agus a dhleastanas sònraichte agus nàdar eadar-dhealaichte.

• Vinaya Piṭaka (Basgaid an Lagha): ’S e seo bun-stèidh nam prionnsapalan bunasach aig a’ ghiùlain eitigich agus eagrachadh na coimhearsnachd spioradail (Saṅghā). Tha e a’ dèanamh cunntas air na 227 riaghailtean prìomha (pāṭimokkha) airson manaich (bhikkhu) agus na 311 airson banachaig (bhikkhuni), le mìneachadh pongail air gach aon. Ach chan eil e dìreach mu liostaichean; tha eachdraidh gach riaghailt, no sgeulachd tùs, air a toirt seachad cuideachd. Tha na sgeulachdan tùs sin glè chudromach: tha iad a’ nochdadh adhbharan practaigeach agus co-theacsail airson gach riaghailt, a’ seachnadh tlachd an tuairmeas agus a’ treòrachadh le tuigse air prionnsapalan bunasach a’ ghiùlain eitigich (sīla). Tha an Vinaya a’ dèanamh cinnteach gun tig an Saṅghā air adhart mar bhuidheann shìmplidh, neo-eisimeileach, agus a tha gu tur ag amas air a’ chleachdadh spioradail.
• Sutta Piṭaka (Basgaid nan Òraid): Ma tha an Vinaya na chlàr-stiùiridh airson giùlain, ’s e an Sutta Piṭaka an stiùiridh fiosa. An seo, tha guth a’ Bhùda fhèin air a ghleidheadh ann an cànan cumanta làitheil, ag amas air luchd-èisteachd iomadach: manaich, banachaig, luchd-na-tìre, rìghrean, agus margaidean. Tha e air an eagrachadh ann an còig “cruinneachaidhean” (nikāya) a tha a’ leudachadh air prìomh theamannan an teagaisg: Dīgha Nikāya (Cruinneachadh Fada); Majjhima Nikāya (Cruinneachadh Meadhanach); Saṁyutta Nikāya (Cruinneachadh Ceangailte); Aṅguttara Nikāya (Cruinneachadh Àireamhach); agus Khuddaka Nikāya (Cruinneachadh Beag). ’S e beathachadh inntinn agus spioraid a th’ anns an Sutta Piṭaka, a’ toirt seachad teagasg a tha practaigeach, so-thuigsinn, agus air a dhèanamh maireannach le eisimpleirean beòtha.
• Abhidhamma Piṭaka (Basgaid na Feallsanachd Àrd): Ma tha an Sutta Piṭaka a’ nochdadh teagasg mar a chaidh a theagasg ann an co-theacs, ’s e amhas anailis chruaidh a th’ anns an Abhidhamma Piṭaka. Tha e a’ gabhail prìomh bheachdan an Sutta Piṭaka agus gan cur tro shìolachan inntinn feallsanachail, gan sgaradh sìos gu na feartan bunasach aca. Chan e teòirigeach a th’ ann an seo; ’s e mapa saidheansail de nàdar inntinn is a’ mhothachaidh a th’ ann. Tha e ag amas air “nìthean fhaicinn mar a tha iad dha-rìridh (yathābhūtaṁ pajānāti)”. Tha an Abhidhamma a’ rannsachadh na còig cruinneachaidhean (pañcakkhandhā) agus an ceangal ri chèile ann an èirigh an lùib chumhaichean (paṭiccasamuppāda). Tha sgoilearan ag aontachadh sa chumantas gur e leasachadh nas fhaide air adhart a bh’ anns an Abhidhamma, ach gum faighear a bhun-stèidh gu dearbh anns na suttā. Tha e air a ràdh gun robh e air a thighinn gu ìre iomlan mu 250 RC, agus gun deach a chur an sgrìobhadh còmhla ris a’ chòrr. ’S e inneal doimhneachaidh tuigse a th’ ann, airson an fheadhainn a tha deònach air an t-Slighe a leantainn gu ìre na feallsanachd.

Dleastanas agus Ciall an Latha an-Diugh

Ciamar a tha an cruinneachadh seo, le eachdraidh cho fada, a’ buntainn ri beatha an latha an-diugh? Ann an dòigh, tha an Tipiṭaka na thèarmann agus na stiùir.

• Mar Thèarmann: Nuair a ghabhas sinn ris na Trì Seudan (tiratanā), tha iad a’ cur an earbsa ann an dòigh-teasairginn a tha cinnteach. Tha am Bùda na thidsear, tha an Dhamma (a tha air a ghleidheadh anns an Tipiṭaka) mar an tèarmann fhìor, agus tha an Saṅghā, air a stiùireadh leis an Vinaya, na tidearan ‘s treòraichean. Tha an Tipiṭaka a’ toirt tèarainn bho dhearmad agus bho mhearachd.
• Mar Stiùir: Chan eil e na leabhar a bu chòir leughadh bho thoiseach gu deireadh. Tha e na thobar de stiùireadh airson gach suidheachadh: Vinaya airson giùlain, Suttas airson teagasg practaigeach agus brosnachadh, Abhidhamma airson tuigse ghlan agus dhomhain. Tha e a’ toirt cothrom dhan leughadair fiosrachadh fhaighinn air an àrd-ìre (mar mhìneachadh an Abhidhamma air nàdar an fhiosa) agus aig an ìre practaigeach (mar theagasg an t-Sutta air caomh-chàirdeas no fuasgladh air duilgheadas).
• Mar Chuimhneachan: Tha an Tipiṭaka cuideachd a’ cuimhneachadh oirnn nach e teacsa dìadhachd a th’ ann. Chan eil e “air a brosnachadh le spioradan” anns an t-seadh Abrahamach. ’S e cuimhneachadh iomadh neach fa-leth a th’ ann, a chaidh a dhearbhadh le coimhearsnachd lèirsinneach, agus a chaidh a ghleidheadh le dìcheall còrr is 2500 bliadhna. Tha a fhìrinneachd a’ tighinn bhon fhìor-bheachd air a bheil e a’ freagairt, seach bho thùs os-nàdarrach.

Mar sin, tha an Tipiṭaka na iomradh air leth ann an eachdraidh spioradail an t-saoghail. Chan e “leabhar” anns an t-seadh àbhaisteach a th’ ann; ’s e inneal, cala tèarainn, agus mapa a th’ ann, air a thogail le cuimhne, dearbhadh, agus tuigse. Tha e a’ gabhail a-steach lagh nam manach is banachag (Vinaya), beathachadh spioradail practaigeach (Sutta), agus anailis fheallsanachail dhoimhne (Abhidhamma). Tha e a’ freagairt ri feumalachdan iomadach: an t-sealgair spioradail dhaingeann, an neach-na-tìre a tha ag iarraidh comhairle, an sgoilear a tha ag iarraidh tuigse. Gus a ràdh ann am faclan a Bhikkhu Bodhi mu na Trì Seudan: “Anns an trithear seo, tha gach ball ag obair ann an co-sheirm leis an dà bhall eile gus an dòigh-teasairginn a dhèanamh ri fhaighinn agus èifeachdach.” Tha an Tipiṭaka na ball dearbhach den trithear sin; tùs a tha a’ sgaoileadh solas tuigse air a’ mhapa gu saorsa, agus a’ toirt dhuinn an goireas as fheàrr a th’ againn gus tuigse fhaotainn air nàdar ar beatha fhèin agus slighe a leigeas às sinn bho fhulangtachd (dukkha).

☸️ Gum faigh sinn uile saorsa bho dukkha ☸️

Briog Èirigh an Lùib Chumhaichean – Paṭiccasamuppada airson na dà fhoirmle

Ùine

Anns na Suttā Tràtha¹Ann am Beurla, Early Buddhist Texts (EBT) (5mh linn BCE), tha am foirmle air a taisbeanadh le prìomh fhòcas air èirigh fhulangtachd anns a’ mhionad làthaireach. Tha an ceangal ri ath-bhreith làn-thaobhach agus an làthair, ach chan e an aon mhìneachadh no an t-eagrachadh a th’ ann.

’S ann tron leasachadh air an Abhidhamma (3mh linn BCE+) a thòisich an t-eagrachadh ùineil. Tha na ceanglaichean air an sgrùdadh a thaobh ùine, a’ leagadh na h-ùidhe loidsigeach airson modal nan trì beathannan.

’S anns na Mìneachaidhean Clasaigeach (1mh-5mh linn CE) a tha modail ùineil nan trì beathannan air a stèidheachadh gu sònraichte is dearbhte le mìneachadairean, mar Buddhaghosa, agus thàinig e gu bhith na mhìneachadh ortadogsach ann am Bùdasachd Theravāda. Tha an clàr a leanas a’ sealltainn far a bheil gach cumha a’ nochdadh ann am modal mar sin:

Is fheàrr leam taisbeanadh nan Suttā Tràtha, a tha na mìneachadh air èirigh fhulangtachd anns a’ mhionad, agus ‘s dòcha gur e an riochdachadh grafaigeach as fheàrr air Èirigh an Lùib Chumhaichean a tha sa chairt seo a chruthaich Mogok Sayadaw (ged a ghabh e a-steach modail nan trì beathannan!). Ged a feumas teagasg Èirigh an Lùib Chumhaichean a bhith sreathach, tha na h-obrachadh fìor nas sparragach agus, ma their mi e, nas eadar-cheangailte.

A chì sinn ann an foirmle Èirigh an Lùib Chumhaichean na prìomh chumhaichean a tha a’ leantainn gu èirigh a’ chumha a leanas. Mar eisimpleir, “le am faireachdainn mar chumha, thig a’ mhiann gu bith”, ach feumaidh miann èirigh cuideachd air sgàth aineolas, ged nach e am prìomh chumha a th’ ann. Tha mòran de dhràibhean eile den t-seòrsa “fo-chumhachail” ann²a bharrachd air na 12 cumha ann am paṭiccasamuppāda, tha 24 cumha eile air an àireamhachadh san Abhidhamma..

“Cumhachd Shònraichte³idapaccayatā“

Ann an Rohitassasutta (AN 4:45), thathar a’ faighneachd dhan Bhùda:

“A bheil e comasach, a Bhante, le siubhal ceann an t-saoghail fhaighinn a-mach no fhaicinn no ruighinn, an ceann far nach eil duine sam bith ga bhreith, ga sheanachas is ga bhàsachadh, ga dhol seachad is ga ath-bhreith?”

Fhreagair e:

“…far nach breithear, nach caithear, nach bàsaichear, nach tèid seachad, nach ath-bhreithear. Agus chan eil mi ag ràdh gun urrainn dhaibh le siubhal ceann an t-saoghail fhaighinn a-mach no fhaicinn no ruighinn. Agus chan eil mi, a charaid, ag ràdh gun urrainn duine crìoch a chur air fulangas gun cheann an t-saoghail a ruighinn. Ach, a charaid, tha mi anns a’ chorp aitheamh a dh’fhad seo, le comharrachadh agus inntinn, a’ gairm (1) an t-saoghail, (2) tùs an t-saoghail, (3) crìoch an t-saoghail, agus (4) an t-slighe a threòraicheas gu crìoch an t-saoghail.”

Cha robh Èirigh an Lùib Chumhaichean (paṭiccasamuppāda) a-riamh na prionnsapal coitcheann de chumhachd airson an t-saoghail mun chuairt⁴Cluinnear gu tric an abairt “eadar-cheangaltas nan uile rudan (interconnectedness of all things)”, a tha na beachd an ìre mhath ùr. Chan eil fianais sgrìobhte sam bith dhe seo anns an Tipiṭaka. Tha mi a’ tuigsinn gun deach am bun-bheachd seo a chruthachadh le an dàrna cuid an t-Urramach Hsing Yun no an t-Urramach Thích Nhất Hạnh anns na 1960an, agus ‘s dòcha gum bi a fhreumhan a’ bheachd ann an Èirigh an Lùib Chumhaichean., ach airson an t-saoghail a th’ annainn fhèin. Nuair a mìnichidh am Bùda Èirigh an Lùib Chumhaichean, canaidh e ris “cumhachd shònraichte”, no, na cumhaichean leis an èirigh fulangtachd (dukkha) nar “saoghal” – sinne.

Tha ceangal dìreach eadar “an saoghal” agus Èirigh an Lùib Chumhaichean rim faighinn ann an Lokasutta (SN 12:44):

“Agus dè, a mhanaich, tùs an t-saoghail? Leis an t-sùil agus na rudan fradhairc mar chumha, thig am fìosraiche na sùla gu bith. Thig co-thadhal bho thionndadh nan trì; le co-thadhal mar chumha, thig am faireachdainn; le am faireachdainn mar chumha, thig a’mhiann; leis a’ mhiann mar chumha, thig an greim; leis a’ ghreim mar chumha, thig a’ chruth-bhith; leis a’ chruth-bhith mar chumha, thig a’ bhreith; leis a’ bhreith mar chumha, thig an seanachas is am bàs, am bròn, an nuallan, an fhulangas, a’ mhì-thoil-inntinn agus an t-eu-dòchas. Seo, a mhanaich, tùs an t-saoghail.”

Leanadh e air adhart leis an aon mhìneachadh airson nan còig bunaitean mothaich eile, agus crìochnaichidh e an sutta leis an fhoirmle mu seach; ‘s e sin, nuair a thèid aon chumha seachad, thèid an cumha eisimeileach à bith, mar taigh-chàirtean.

Tha an teagasg seo na mhìneachadh mar a tha agus carson a thig fulangtachd (dukkha) gu bith. Ach a bharrachd air a sin, tha e a’ sealltainn nach èirigh dad idir gu fèin-obrachail, no nach tig dad gu bith às aonais cumha taiceil. Tha seo cudromach cuideachd. Dè cho tric sa tha sinn a’ smaoineachadh gu bheil gnìomh a rinn sinn fèin-ghluasadach, mar a’ bualadh mosgìoto. Gu dearbh, tha am pròiseas bho bhioradh gu bualadh a’ tachairt gu math luath, ach aig a’ bhunait tha an rùn fhathast ann, agus ga leantainn na foirmle seo.

Le eòlas agus tuigse air a’ chuairt chumhach seo, bidh e againn ri ceangal fhaicinn gu soilleir far a bheil feum againn air gearradh. ’S e an ceangal eadar faireachdainn is miann a tha ri gearradh. Gu sìmplidh, ’s e toradh gnìomh deònach (kamma) a chaidh a choileanadh roimhe a th’ anns an fhaireachdainn, agus ’s e roghainn chogais a th’ anns a’ mhiann; tha sinn a’ roghnachadh miann. Nuair a roghnacheas sinn miann (taṇhā), tha sinn gu h-èifeachdach a’ roghnachadh fulangais, oir tha fios againn gur e miann adhbhar na fulangtachd (dukkha)⁵S e an dàrna Fhìrinn Uasal an t-adhbhar (den fhulangtachd), agus ‘s e am miann (taṇhā) an t-adhbhar sin..

☸️ Gum faigh sinn uile saorsa bho dukkha ☸️

• 1
  Ann am Beurla, Early Buddhist Texts (EBT)
• 2
  a bharrachd air na 12 cumha ann am paṭiccasamuppāda, tha 24 cumha eile air an àireamhachadh san Abhidhamma.
• 3
  idapaccayatā
• 4
  Cluinnear gu tric an abairt “eadar-cheangaltas nan uile rudan (interconnectedness of all things)”, a tha na beachd an ìre mhath ùr. Chan eil fianais sgrìobhte sam bith dhe seo anns an Tipiṭaka. Tha mi a’ tuigsinn gun deach am bun-bheachd seo a chruthachadh le an dàrna cuid an t-Urramach Hsing Yun no an t-Urramach Thích Nhất Hạnh anns na 1960an, agus ‘s dòcha gum bi a fhreumhan a’ bheachd ann an Èirigh an Lùib Chumhaichean.
• 5
  S e an dàrna Fhìrinn Uasal an t-adhbhar (den fhulangtachd), agus ‘s e am miann (taṇhā) an t-adhbhar sin.