‘S e Sutta Piṭaka an dàrna basgaid den Tipiṭaka, agus am fear as motha. Far a bheil am Vinaya a’ dèiligeadh ri riaghailtean is smachd na coimhearsnachd, ‘s ann an seo a lorgar teagasg a’ Bhùda fhèin, air a ghleidheadh ann an cànan làitheil.
A rèir an tradaisein, b’ e Ānanda, co-ogha a’ Bhùda agus a phrìomh fhreastalair, a thug aithris air na suttā aig a’ Chiad Chomhairle. An dèidh a bhith ri taobh a’ Bhùda fad 45 bliadhna, bha cuimhne iongantach aige, agus thathar ag ràdh gun robh e comasach dha na h‑òraidean uile a chumail na chuimhne. ‘S e sin as coireach gu bheil na suttā gu tric a’ tòiseachadh leis na facail “Mar a chuala mi e”. Tha iad a’ cur nar cuimhne gur e cuimhneachan beòil a bh’ annta fad iomadh linn mus deach an sgrìobhadh sìos, seach sreath de theagaisg a thàinig bho spiorad no a chaidh a dheachdadh o nèamh. Agus, ged a b’ e aon duine, Ānanda, a thug aithris air na suttā, bha 499 arahant eile an làthair a dhaingnich na thug e aithris. (Nòta: ‘s e Ānanda a thug aithris air an Abhidhamma cuideachd aig a’ Chiad Chomhairle.)
Tha an Sutta Piṭaka air a roinn ann an còig cruinneachaidhean, ris an canar nikāya:
- Dīgha Nikāya (Na h-Òraidean Fada): mar a tha an t‑ainm ag ràdh, tha na suttā an seo gu math fada. Bidh iad tric a’ dèiligeadh ri cuspairean a tha a’ tarraing luchd-èisteachd fharsaing: deasbaid le luchd-teagaisg eile, beachdan air cruinne-cruthaichean, agus mìneachadh air prìomh theagaisg ann an dòigh a tha so-thuigsinn don choimhearsnachd gu lèir.
- Majjhima Nikāya (Na h-Òraidean Meadhanach): tha na suttā an seo aig fad meadhanach, agus tha iad a’ toirt dhuinn cunntasan domhainn air teagasg a’ Bhùda ann an suidheachaidhean eadar-dhealaichte. ‘S e seo aon de na cruinneachaidhean as fheàrr airson tòiseachadh air sgrùdadh an t-Suttanta, leis gu bheil na teagaisg bunaiteach uile ann, agus an dòigh anns a bheil am Bùda a’ freagairt cheistean a rèir feumasan an fheadhainn a tha ga cheasnachadh. (Nòta: Tha eadar-theangachadh an t-Sutta mu na Stèidhean Mothachail (Satipaṭṭhānasuttaṁ MN 10) a chaidh fhoillseachadh a’ tighinn bhon chruinneachadh seo.)
- Saṁyutta Nikāya (Na h-Òraidean Ceangailte): an seo, tha na suttā air an cur ri chèile a rèir cuspair: na còig cruinneachaidhean, na sia bunaitean mothaich, na seachd meuran-dùsgadh, msaa. ‘S e leabhar a th’ ann a tha math dhaibhsan a tha ag iarraidh sgrùdadh a dhèanamh air cuspairean sònraichte an teagaisg.
- Aṅguttara Nikāya (Na h-Òraidean Àireamhach): tha na suttā air an eagrachadh a rèir àireamh: a’ chiad leabhar a’ dèiligeadh ri nithean singilte, an dàrna leabhar ri dà, an treas leabhar ri trì, agus mar sin suas gu aon-deug. ‘S e dòigh a th’ ann a tha furasta a chuimhneachadh, agus tha e a’ sealltainn mar a bha luchd-gleidhidh nan suttā ag obair gus an stuth a chumail eagarach.
- Khuddaka Nikāya (Na h-Òraidean Beaga). ‘s e seo bogsa mòr far a bheil grunn leabhraichean beaga air an cruinneachadh còmhla. An seo lorgar cruinneachadh de 18 leabhar anns an eagran Burmais, mar a leanas:
- Khuddaka Pāṭha: cruinneachadh de suttā agus naoi foirmlean goirid a thathar a’ cleachdadh mar leabhar-làimhe airson ùranaich a tha fo thrèanadh
- Dhammapada: le 423 rann a tha a’ toirt geàrr-chunntas air prìomh theagaisg ann an dòigh bhàrdail.
- Udāna: cruinneachadh de 80 abairt aoibhneach a thuirt am Bùda aig amannan sònraichte nuair a bha e làn aoibhneis; tha gach udāna ann an rann air a leantainn le cunntas ann an rosg air na suidheachaidhean a thug air an toirt a-mach.
- Itivuttaka: cruinneachadh de 112 òraid ghoirid; tha e air ainmeachadh bhon fhacal aig toiseach gach òraid: “thuirt (vuttaṁ) am Bùda seo (iti) “. Tha an cruinneachadh air a thoirt do Khujjuttara, a bha ag obair ann an lùchairt Rìgh Udena à Kosambi mar shearbhanta dha aon de na banrìghean aige, Samavati. Leis nach b’ urrainn don Bhanrìgh an lùchairt fhàgail airson òraidean a’ Bhùda a chluinntinn, chaidh Khujjuttara na h‑àite, dh’ionnsaich i na thuirt am Bùda, agus an uair sin thill i dhan lùchairt gus teagasg don Bhanrìgh agus dha na 500 bean-choimhididh a bha na frithealadh.
- Sutta Nipāta: aon de na cruinneachaidhean as sine ann am Basgaid nan Òraid. Tha e air a dhèanamh suas de chòig caibideilean, agus tha na suttā ann a’ dol air ais gu làithean tràtha a’ Bhùda. Tha an cànan nas sìmplidhe na ann an cruinneachaidhean eile, agus tha na teagaisg a’ nochdadh dòigh-obrach dhìreach, chruaidh a tha ag amas air trèigsinn, aonaranachd, agus saorsa. ‘S ann an seo a lorgar an Khaggavisāṇa Sutta, am Metta Sutta agus am Mangala Sutta.
- Vimānavattha: duanaire de 85 sgeulachd ghoirid a chaidh a sgrìobhadh ann an rann. Tha na sgeulachdan coltach ri chèile leis gu bheil gach fear dhiubh a’ toirt cunntas air beatha agus gnìomhan caractar a fhuair àite-còmhnaidh ann an taigh-mhòr nèamhaidh mar thoradh air gnìomhan deònach sona a rinn iad roimhe.
- Petavatthu: 51 cunntas beothail air stàitean truagh nan creutairean a chaidh an ath-bhreith ann an saoghal mì-sona mar thoradh air gnìomhan deònach mì-sona a rinn iad roimhe
- Theragāthā: rannan a labhair mu 264 therā (èildeir; seana-mhanaich) le fìor àrdachadh-inntinn is aoibhneas a dh’èirich às an dìlseachd cràbhach agus an spioradachd
- Therīgāthā: coltach ris an Theragāthā, ach air a labhairt le 73 therī (èildeir; seana-bhanachaig)
- Jātaka: 557 sgeulachd de bheathannan a bh’ aig a’ Bhùda roimhe, mar a dh’innis am Bùda
- Niddesa (Mahā, Cūḷa): am prìomh mhìneachadh, a tha na aiste-sgrìobhaidh air a’ cheathramh caibideil (Aṭṭhaka) den Sutta Nipāta, agus am fo-mhìneachadh, a tha na aiste-sgrìobhaidh air a’ chòigeamh caibideil (Pārāyana) agus air an Khaggavisāṇa Sutta anns a’ chiad caibideil.
- Paṭisaṁbhidāmagga: a’ dèiligeadh ri follaiseach theagaisg a’ Bhùda gu mion-sgrùdach ann an stoidhle an Abhidhamma, air a chur ri Sāriputta Urramach, am Fear Bu Chomasaiche ann an Gliocas.
- Apadāna: obair eachdraidh-beatha anns a bheil sgeulachdan beatha (roimhe agus làithreach) a’ Bhùda agus a dheisciobail Arahat
- Buddhavaṁsa: cunntas eachdraidheil goirid air Gotama Bùda (am Bùda againn) agus air na 24 Bùda a bh’ ann roimhe a bha air fàisneachd gun coileanadh e Bùdachd
- Cariyā Piṭaka: tha 35 sgeulachd de bheathannan a bh’ aig a’ Bhùda roimhe ann, air an innse a-rithist air iarrtas Sāriputta Urramach. Ged a tha an Jātaka a’ dèiligeadh ri beathannan a bh’ aig a’ Bhùda roimhe bho àm Sumedha, an t-aonaran, gus an robh e na Gotama Bùda, chan eil anns an Cariyā Piṭaka ach 35 de bheathannan a bh’ aig a’ Bodhisatta anns a’ chuairt-saoghail mu dheireadh seo.
- Nettipakaraṇa: ‘s e prìomh chuspair an teacsa seo “Buddhist Hermeneutics” tro shiostamachadh air teagasg a’ Bhùda. Tha e air a mheas mar chànanach ann an traidisean Theravāda Burmais, ach chan eil e air a ghabhail a-steach anns na canoin Theravāda eile (Sri Lanka, Thai).
- Peṭakopadesa: tha an teacsa gu tric ceangailte ris an Nettipakaraṇa, agus ‘s e iùl a th’ ann dhaibhsan a tha a’ tuigsinn an teagaisg ga thaisbeanadh do chàich.
- Milindapañhā: tha e a’ clàradh nan ceistean a dh’fhaighnich Rìgh Milinda agus nam freagairtean a thug Nāgasena Urramach timcheall air 500 bliadhna an dèidh Parinibbāna a’ Bhùda.
Tha cànan nan suttā air a dhealbh gu faiceallach. Chan e dìreach cànan làitheil a th’ ann, ach cànan a tha furasta aithris agus a chuimhneachadh. Tha na suttā làn de ghnàthasan a tha ag ath-aithris, de mheatairean, agus de choimeasan a tha a’ toirt solas air a’ bhrìgh. Nuair a tha am Bùda ag iarraidh cuideam a chur air cuspair, cleachdaidh e abairtean a thilleas uair is uair, mar gum biodh e a’ cur ìomhaigh na h‑inntinn.
Ach chan e dìreach stoidhle a th’ ann. Bha an dòigh seo deatamach airson gleidheadh. Ann an linn far an robh a h‑uile rud air a ghleidheadh le cuimhne, bha a bhith a’ cleachdadh pàtranan a bha furasta aithris a’ ciallachadh gun robh an teagasg a’ mairsinn. Agus mhair e. Airson còrr is 2600 bliadhna, chaidh na suttā seo a theagasg bho ghinealach gu ginealach, an toiseach le beul-aithris, agus an dèidh sin ann an sgrìobhadh. ‘S e sin a tha gan dèanamh cho iongantach: chan e dìreach teacsaichean a th’ annta, ach sruth beò a tha a’ leantainn.
Nuair a leughas tu na suttā, chan eil thu dìreach ag ionnsachadh mu dheidhinn an Dhamma – tha thu ga chleachdadh. Tha gach sutta mar gum biodh e a’ toirt cuireadh dhut stad a chur air, smaoineachadh, agus na tha e ag ràdh a chur an sàs nad bheatha fhèin. ‘S e sin an t‑amas: chan e dìreach fiosrachadh, ach cruth-atharrachadh.
‘S ann mar sin a bu chòir na suttā a leughadh: chan ann mar ùghdarras a tha ag iarraidh gun creid sinn, ach mar chuideachadh airson an fhìrinn fhaicinn mar a tha i dha-rìribh.
☸️ Gum faigh sinn uile saorsa bho dukkha ☸️